A’dan Z’ye Hibiskus

Hibiskus çayı, ABD’de özellikle Kaliforniya eyaletinde en popüler çaylar arasında yer alır. Kuzey Afrika, Kuzey Amerika ve Güney Amerika ülkeleri olmak üzere tüm dünyada yaygın olarak kullanılmaktadır.

cay.com.tr olarak, yurt dışında soğuk çayları, limonataları, şerbetleri hatta dondurmaları bile hızla tüketilen Hibiskus‘u mercek altına alıyoruz. Hazırsanız başlayalım.

HİBİSKUS (Hibiscus) NEDİR?

Hibiskus Çiçeği (Hibiscus Flower)

Malvaceae ailesine ait, güzel renkleri ve çeşitleri olan hibiskusun 200’den fazla türü var. Çay ve şerbet yapımında kullanılan tür Hibiscus sabdariffa’dır (İngilizcede roselle). Bu türün kökeni kesin olarak bilinmemekle birlikte büyük olasılıkla Afrika’dır; bitki 17. yüzyılda Amerika ve Hindistan’a götürülmüş, bugün tropikal ve subtropikal bölgelerin hemen hepsinde yetiştirilmektedir. Çay için çiçeğin kendisi değil, çiçeği çevreleyen etli, kırmızı çanak yapraklar (kaliks) kullanılır; bu kaliksler yaklaşık yüzde 4 oranında sitrik asit içerir ve hibiskus çayının ekşimsi tadı buradan gelir. Ülkemizde hibiskus piyasada Mekke gülü ya da nar çiçeği gibi adlarla da satılır; ancak nar çiçeği adı yanıltıcıdır, çünkü nar (Punica granatum) bambaşka bir familyaya (Lythraceae) ait ayrı bir bitkidir. Ebegümeci (Malva sylvestris) ve gülhatmi (Alcea rosea) da hibiskusla aynı familyadan (Malvaceae) olsalar da farklı bitkilerdir; bu adlar hibiskus için kullanılmamalıdır.

HİBİSKUS OTU

Hibiskus otu genellikle çay olarak tüketilen bir bitkidir. Günümüzde çok yaygın kullanılan bu çay, tadı ve görüntüsü ile kuşburnu çayını andırmaktadır. Kuşburnu tadına benzer ekşimsi tadı ve canlı kırmızı rengi nedeniyle sıcak ve soğuk içeceklerde sıkça tercih edilir.

Hibiskusun kurutulmuş kalikslerinden hazırlanan çay sıcak havalarda serinletici bir içecek olarak tüketilir. Ancak hibiskusun vücutta suyu uzun süre tuttuğu, hastalıklar üzerinde geniş çaplı olumlu etkiler gösterdiği ya da güçlü bir müshil olduğu yönündeki iddialar güvenilir insan çalışmalarıyla desteklenmemektedir.

Hibiskus Otu ve Sağlık

Hibiskusun sağlıkla ilişkisi, aşağıdaki “Hibiskus çayının sağlığa etkileri nelerdir?” bölümünde kaynaklarıyla birlikte ele alınmıştır.

Hibiskus Otu Nasıl Kullanılır?

Hibiskus bitkisi çay yapılarak tüketilmektedir. Bu nedenle öncelikle bazı işlemlerden geçirilmesi gerekmektedir. Bunun için hibiskus otu kurutulmalıdır. Kuru hibiskus otu kaynatılmış olan 150 ml kadar su içerisine eklenmelidir. Daha sonrasında kısık ateşte bu ot kaynatılmalıdır. Kaynatma sonrasında ocağın altı kapatılarak belli bir süre beklenir. Hibiskus otu ılıyınca ocaktan alarak süzülür. Daha sonra eğer herhangi bir şekerle ilgili hastalık yoksa hafif tatlandırılarak da yavaş yavaş içilebilir.

Uyarı: Hibiskus çayı kan basıncını düşürebileceğinden, tansiyon ilacı kullananlar ve düşük tansiyonu olanlar düzenli tüketmeden önce hekimlerine danışmalıdır.

Hibiskus çayının sağlığa etkileri nelerdir?

Hibiskus çayının sağlıkla ilişkisi en çok kan basıncı açısından araştırılmıştır; dile getirilen diğer iddiaların çoğu için yeterli insan kanıtı yoktur.

Randomize kontrollü çalışmaları birleştiren 2015 tarihli bir meta-analiz, hibiskus (Hibiscus sabdariffa) kullanımının sistolik kan basıncında ortalama 7,6 mmHg, diyastolik kan basıncında ortalama 3,5 mmHg düşüşle ilişkili olduğunu bildirmiştir. Etki, başlangıçta kan basıncı daha yüksek olanlarda daha belirgin bulunmuştur. Yazarlar bu sonucun iyi tasarlanmış yeni çalışmalarla doğrulanması gerektiğini vurgular.

Kan şekeri, kolesterol, kilo, bağışıklık, kanser, böbrek ve karaciğer hastalıkları, migren ve Wilson hastalığı gibi konularda dile getirilen iddialar güvenilir insan çalışmalarıyla desteklenmediği için bu yazıdan çıkarılmıştır. Laboratuvar ve hayvan deneylerinde görülen etkiler insanlara doğrudan uyarlanamaz.

Hibiskus çayı bir ilaç değildir; tansiyon, kolesterol veya şeker tedavisinin yerini tutmaz. Türk gıda mevzuatı da gıdalara hastalığı önleme veya tedavi etme özelliği atfedilmesini yasaklar.

HİBİSKUS ÇAYI

Hibiskus Çayı (Hibiscus Tea)

Hibiskus çayı nasıl hazırlanır? 

Hibiskus çayı, hibiskusun taze veya kurutulmuş kaliksleriyle (çiçeği çevreleyen etli, kırmızı çanak yapraklarla) yapılabilir. 2 tam çiçek veya 1 yemek kaşığı kurutulmuş çiçek yapraklarını bir su bardağı kaynar suyun içine dökün. Kapalı olarak 10–15 dakika dinlendirin. Süzdükten sonra çayınız hazır hale gelir. Hibiskus çayı kurutulmuş çiçeklerden yapılacaksa 1 su bardağı kaynamış suyun içerisine 2 yemek kaşığı kadar kuru çiçek yaprakları ilave edilip aynı şekilde demlenmesi ile hazırlanabilir.

Arzu ederseniz hibiskus çayınıza ekstra lezzet eklemek için biraz bal, tarçın, limon suyu veya portakal kabuğu ekleyebilirsiniz. Tercihe bağlı olarak sıcak ya da soğuk olarak tüketebilirsiniz. Metal ya da plastik kap, çayın tadını bozabileceği için porselen ya da cam kaplarda demlemeniz önerilir.

Hibiskus çayı zayıflatır mı?

Hibiskus çayının zayıflattığını gösteren güvenilir bir insan çalışması bulunmamaktadır. Şekersiz hazırlandığında kalorisi çok düşük bir içecek olduğu için şekerli içeceklerin yerine tercih edilebilir; ancak kilo kontrolü için tek başına bir yöntem değildir. Sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktivitenin yerini tutmaz.

Hibiskus çayının zararları ve yan etkileri var mı?

Hibiskus çayı yaygın olarak tüketilen bir bitki çayıdır; ancak güvenliği üzerine yapılmış araştırmalar sınırlıdır. Dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:

• Kan basıncını düşürebileceği için tansiyon ilacı kullananlar ve düşük tansiyonu olanlar hekime danışmalıdır.
• Düzenli ilaç kullananlar olası etkileşimler için hekim veya eczacıya danışmalıdır; NCCIH bazı bitkilerin ilaçlarla etkileşebileceğini hatırlatır.
• Bitki çaylarına alerjisi olanlar dikkatli olmalıdır.

Hamilelikte ve emzirirken hibiskus çayı

Hamilelik ve emzirme döneminde hibiskus çayının güvenliğine dair yeterli bilimsel veri yoktur. Bu nedenle hamileler, hamilelik şüphesi olanlar ve emziren anneler hibiskus çayı tüketmeden önce hekimlerine danışmalıdır.

Hibiskus çayı aç karnına mı içilir?

Hibiskus çayının aç ya da tok karnına içilmesi gerektiğine dair bilimsel bir öneri bulunmamaktadır.

Hibiskusun adet söktürücü etkisi var mı?

Hibiskusun adet kanamasını başlattığına veya adet sancısını azalttığına dair güvenilir bilimsel kanıt bulunmamaktadır. Geciken adet bir gebelik belirtisi olabilir; bu durumda bitki çayı denemek yerine hekime başvurulmalıdır.

Hibiskus, Türkiye’de nar çiçeği adıyla da satılır; ancak nar ağacının çiçeği değildir. Herhangi bir bitkiyi bir sağlık sorunu için kullanmadan önce bilgisi olan bir hekime veya eczacıya danışmak gerekir; bir bitkinin doğal olması güvenli olduğu anlamına gelmez.

HİBİSKUS AĞACI

Hibiscus Tree

Halk arasında hibiskus ağacı denen ve süs bitkisi olarak yetiştirilen bitki genellikle ağaç hatmi (Hibiscus syriacus) olup çayı yapılan Hibiscus sabdariffa’dan farklı bir türdür. Hibiskus ağacı genel olarak dünyanın her yerinde yetişir. Çok kuvvetli bir yapıya sahip olmayan hibiskus ağacı yazları pembe ve mor renklerde çiçek açar. Çiçekleri sonbahara kadar açık duran, kışın ise yapraklarını döken bir ağaçtır. Boyu 4 ile 6 metre kadar uzayabilir. Çiçekleri açtığında çok hoş bir görüntü verdiği için herkesin severek yetiştirdiği bir ağaçtır.

Tohumu dikilerek üretimi yapılır ve hemen her toprağı seven bir bitkidir. Çiçek açım zamanında direkt güneş istediği için güneşi gören ve yarı gölgeli yerlere dikilmelidir. Çok fazla suyu sevmez, toprağı tamamen kuruduğu zaman sulama yapılmalıdır. Toprağa dikimi sırasında ağaçlar arasında 2-3 metre boşluk bırakılmalıdır. Bu ağaç genellikle parklara, evin bahçesine, yol kenarlarına dikilir.

HİBİSKUS ÇİÇEĞİ

Hibiskus, serinletici içeceklerde kullanılan bir bitkidir. Çay yapılan türün (Hibiscus sabdariffa) kökeni büyük olasılıkla Afrika’dır; Amerika ve Karayipler’e sonradan götürülmüştür. Hibiskus çiçeğinin renk renk çeşidi vardır. Kurutulmuş kaliksleri piyasada Mekke gülü ve nar çiçeği adlarıyla da satılır; nar çiçeği adı yanıltıcıdır, çünkü nar ayrı bir bitkidir. Çayın koyu kırmızı rengi, antosiyanin adı verilen bitki pigmentlerinden gelir.

HİBİSKUS ŞERBETİ 

Hibiskus şerbeti, piyasada nar çiçeği ya da Medine gülü adlarıyla da satılan kurutulmuş hibiskus kalikslerinden hazırlanır. Kalikslerin rengi kırmızıdır ve tadı hafif ekşidir. Hatta tadını kuşburnu çayına da benzetenler bulunmaktadır. Hibiskus tropikal ve subtropikal bölgelerde yetiştirildiğinden ülkemizde duyulan ihtiyaç dışarıdan satın alınarak karşılanır. Mısır’da hibiskus kalikslerinden yapılan ekşi çay çok sevilen bir içecektir.

Soğuk Hibiskus Serbeti

Hatta bu ülkelerde soğuk olarak serinlemek amacıyla çok fazla tüketilmektedir.

Hibiskus en kolay demlenerek tüketilir. Bunun için bir tutam hibiskus bitkisinin kaynar suya atılarak 5 dakika demlenmesi yeterlidir. Ilık ve soğuk olarak tüketilebilir. Ayrıca hibiskus bitkisinden sıcak yaz akşamlarında, Ramazan sofralarında ikram etmek için şerbette hazırlanabilir. Hibiskus şerbetinin yapımı için başka malzemelere de ihtiyaç duyulmaktadır. Hibiskus içerisine konulacak en değerli malzeme kabuk tarçındır. Hibiskus bitkisi tadı kadar etkili bir kokuya sahip değildir. Bu nedenle tarçın, hibiskus şerbetinin tadını daha lezzetli yapar. Aşağıda hibiskus şerbetinin yapımı anlatılmaktadır. Arzu ederseniz şeker miktarını biraz daha azaltabilirsiniz.

Hibiskus şerbeti için gerekli malzemeler:

• 10 su bardağı su
• 1,5 çorba kaşığı hibiskus
• 1,5 tatlı kaşığı karanfil
• 1 su bardağı toz şeker
• 2-3 adet çubuk tarçın
• 1 çay kaşığı limon tuzu

Hibiskus şerbeti nasıl hazırlanır?

Hibiskus şerbetinin hazırlanması çok kolaydır. İlk yapılması gereken, uygun bir tencerenin içerisine içme suyunu koyun ve kaynaması için ocağa alın. Kaynamaya başlayan suyun içerisine kabuk tarçın ile karanfilleri ekleyin. Su ile bu malzemeleri yaklaşık 5 dakika kadar kaynattıktan sonra içerisinden özellikle tarçın parçalarını çıkartın. Daha sonra ocağı kapatarak tencereyi ocaktan alın. Bu karışımın içerisine toz şeker, kuru hibiskus yaprağı ile limon tuzunu ilave edin. Karıştırarak erimesini sağlayın. Ardından, tencerenin kapağını kapatarak hibiskusun renginin suya tamamen çıkmasını bekleyin. Yaklaşık yarım saat sonra hem şeker erimiş hem de hibiskus suya rengini bırakmış olacaktır.

Temiz bir tülbent ile hibiskus şerbetinin süzülmesi gerekir. Şerbeti süzdükten sonra kapaklı bir sürahiye boşaltarak soğuması için buzdolabına koyun. Hibiskus şerbetini ikram ederken içerisine buz parçaları atabilirsiniz. Bu karışımı kış aylarında sıcak olarak da tüketebilirsiniz. Sıcak olarak tüketmek isteyenler için ideal bir kış çayı olur.

HİBİSKUS TOZU

Hibiskus tozu, kurutulmuş hibiskus çiçeklerinin öğütülmesiyle elde edilir. Çay karışımlarında, şerbet ve soğuk içeceklerde, ayrıca bazı tatlılarda doğal renk ve aroma verici olarak kullanılır.

Hibiskus Tozu Nasıl Kullanılır?

Bir bardak suya veya meyve suyuna az miktarda karıştırılarak ya da şerbet tariflerinde kurutulmuş çiçek yerine kullanılabilir. Tozun rengi çok yoğun olduğu için az miktarla başlamak yeterlidir.

Hibiskus tozunun tansiyon, bağışıklık, kanser, kolesterol, kilo, cilt, saç, mantar, migren ve kas ağrısı gibi konularda şifa veya tedavi sağladığı yönündeki iddialar güvenilir kaynaklarla desteklenmediği için bu yazıdan çıkarılmıştır. Hibiskus tozu bir ilaç değildir.

Hibiskus Çayı Nerede Satılır?

Hibiskus çayını aktarlardan ya da online olarak internet sitelerinden satın alabilirsiniz.

Kaynaklar

• Effect of sour tea (Hibiscus sabdariffa L.) on arterial hypertension: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials, Serban C ve ark., Journal of Hypertension, 2015 (PubMed)
• Herbs at a Glance, NCCIH (ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri)
• Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği, Resmî Gazete, 26 Ocak 2017
• Hibiscus sabdariffa L. (roselle), Boonkerd T ve ark., Plant Resources of South-East Asia No 8: Vegetables, PROSEA, 1993
• Hibiscus sabdariffa, NCBI Taxonomy (familya: Malvaceae)
• Punica granatum (nar), NCBI Taxonomy (familya: Lythraceae)
• Malva sylvestris (ebegümeci) ve Alcea rosea (gülhatmi), NCBI Taxonomy
• Hibiscus syriacus (ağaç hatmi), NCBI Taxonomy

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir.